«Δεν έπρεπε να το είχα κάνει.» «Είμαι ένα τίποτα.» «Τι νόημα έχει να προσπαθώ;» Αν τα έχεις σκεφτεί, δεν είσαι μόνος.
Ενοχή ή ντροπή; Τις λέμε σχεδόν σαν να είναι το ίδιο. Η διαφορά τους όμως είναι μία λέξη. Η ενοχή λέει «έκανα κάτι λάθος». Η ντροπή λέει «είμαι λάθος». Και η καθεμία, αν μείνει για πολύ, σου παίρνει κάτι διαφορετικό: η ενοχή τον σκοπό σου, η ντροπή το νόημα.
Ενοχή: «έκανα κάτι λάθος»
Η ενοχή αφορά μια πράξη. Είπες κάτι σκληρό, άφησες κάτι μισό, δεν ήσουν εκεί όταν σε χρειάστηκαν. Νιώθεις βάρος, γιατί σε νοιάζει. Αυτό είναι καλό σημάδι.
Η ενοχή έχει μια χρήσιμη δουλειά: να σε σπρώξει να διορθώσεις ό,τι διορθώνεται. Όταν όμως μένει ανεπίλυτη, γίνεται βαρίδι. Κάθε μέρα μοιάζει ίδια, μηχανική. Νιώθεις ότι δεν αξίζεις να προχωρήσεις. Και σιγά σιγά χάνεις τον σκοπό: το πού πας και γιατί προσπαθείς.
Ντροπή: «είμαι λάθος»
Η ντροπή δεν αφορά αυτό που έκανες. Αφορά αυτό που πιστεύεις ότι είσαι. Δεν λέει «απέτυχα», λέει «είμαι αποτυχημένος».
Γι’ αυτό η ντροπή σε κάνει να κρύβεσαι. Αποφεύγεις τα βλέμματα, απομακρύνεσαι από τους ανθρώπους, σωπαίνεις. Κάποιες φορές μουδιάζεις ολόκληρος, για να μην πονάς. Μαζί με τον πόνο όμως μουδιάζει και η χαρά. Έτσι η ντροπή σου παίρνει το νόημα: το γιατί αξίζει όλο αυτό. Οι στόχοι σου μοιάζουν άδειοι, σαν να μη σου ανήκουν.
Λίγη ενοχή βοηθά, η ντροπή σε κρατά πίσω
Η ψυχολόγος June Tangney μελέτησε για χρόνια τη διαφορά των δύο. Βρήκε ότι η ενοχή συνήθως οδηγεί τους ανθρώπους να ζητήσουν συγγνώμη και να διορθώσουν. Η ντροπή συνήθως τους οδηγεί να κρυφτούν ή να θυμώσουν.
Αυτό είναι καλό νέο. Αν μπορείς να μετατρέψεις τη ντροπή σε ενοχή, από το «είμαι» στο «έκανα», ξαναβρίσκεις τον δρόμο. Μια πράξη διορθώνεται. Ένας άνθρωπος που πιστεύει ότι είναι «λάθος» δεν ξέρει από πού να ξεκινήσει.
5 βήματα για να ελαφρύνεις την ενοχή και τη ντροπή
1. Άλλαξε τη φράση
Όταν ακούς μέσα σου «είμαι αποτυχημένος», γράψε την ίδια σκέψη με το «έκανα»: «Έκανα ένα λάθος στη δουλειά.» «Δεν φέρθηκα καλά στη μητέρα μου την Κυριακή.» Μια πράξη έχει αρχή και τέλος. Εσύ είσαι πολύ περισσότερα από αυτή.
2. Διόρθωσε ό,τι διορθώνεται
Ρώτα: «Τι μπορώ να κάνω γι’ αυτό σήμερα;» Μια συγγνώμη, ένα τηλεφώνημα, μια μικρή πράξη φροντίδας. Αν δεν διορθώνεται πια, ρώτα: «Τι μαθαίνω από αυτό για την επόμενη φορά;» Τότε η ενοχή έχει κάνει τη δουλειά της και μπορεί να φύγει.
3. Πες το σε έναν άνθρωπο
Η ντροπή ζει στη σιωπή. Όταν μοιραστείς αυτό που κουβαλάς με κάποιον που εμπιστεύεσαι, συνήθως μικραίνει. Ανακαλύπτεις ότι δεν είσαι ο μόνος που το έχει νιώσει.
4. Μίλα στον εαυτό σου όπως σε έναν φίλο
Αν ένας φίλος σου έλεγε «είμαι ένα τίποτα», δεν θα συμφωνούσες. Θα του θύμιζες όσα έχει καταφέρει. Κάνε το ίδιο για σένα. Για περισσότερα, δες πώς να μιλάς στον εαυτό σου πιο ευγενικά.
5. Κάνε ένα μικρό βήμα προς κάτι που έχει αξία για σένα
Όταν ο σκοπός και το νόημα μοιάζουν μακριά, μην ψάξεις το μεγάλο. Διάλεξε κάτι μικρό που παραμέλησες: ένα χόμπι, μια βόλτα, μια βοήθεια σε κάποιον. Κάν’ το σήμερα. Το νόημα συχνά επιστρέφει από τέτοιες μικρές πόρτες.
Ενοχή δεν σημαίνει ότι είσαι κακός άνθρωπος
Αν νιώθεις ενοχή, σημαίνει ότι σε νοιάζει. Οι άνθρωποι που δεν νοιάζονται δεν νιώθουν τίποτα. Η ενοχή σου είναι απόδειξη ότι έχεις αξίες. Δεν χρειάζεται να σε τιμωρεί για πάντα. Χρειάζεται να σε γυρίσει πίσω σε αυτές.
Ο Βίκτορ Φρανκλ, που επέζησε από τα στρατόπεδα συγκέντρωσης, έγραψε ότι ο άνθρωπος μπορεί να βρει νόημα ακόμα και μέσα στις πιο δύσκολες στιγμές του. Αν νιώθεις ότι το έχεις χάσει, διάβασε πώς να βρεις νόημα μέσα από τις αξίες σου. Κι αν δεν ξέρεις πια προς τα πού πας, δες τα 7 βήματα για να ξαναβρείς κατεύθυνση.
Πότε χρειάζεται ειδικός
Οι ιδέες εδώ βοηθούν πολλούς ανθρώπους, αλλά δεν αντικαθιστούν τον γιατρό ή τον ψυχολόγο. Μίλησε με έναν ειδικό αν:
- η ενοχή ή η ντροπή δεν σε αφήνουν τις περισσότερες μέρες, για εβδομάδες,
- έχεις απομακρυνθεί από τους ανθρώπους σου και δεν βρίσκεις τη δύναμη να επιστρέψεις,
- νιώθεις μουδιασμένος, χωρίς χαρά για πράγματα που παλιά σου άρεσαν,
- έχεις χάσει την ελπίδα ή νιώθεις ότι δεν έχει νόημα να συνεχίσεις.
Αν θες να μιλήσεις με κάποιον τώρα, υπάρχει η Γραμμή Ψυχοκοινωνικής Υποστήριξης 10306. Αν σκέφτεσαι να κάνεις κακό στον εαυτό σου, κάλεσε αμέσως το 1018 ή το 112.
Θες να το κάνεις βήμα βήμα;
Η ντροπή ελαφραίνει όταν στέκεσαι πιο σταθερά στην αξία σου. Στον δωρεάν οδηγό «Αρκετός όπως είσαι» θα βρεις ασκήσεις γι’ αυτό. Κατέβασέ τον δωρεάν εδώ.
Κι αν θες κάτι για τις μεγαλύτερες φουρτούνες της ζωής, ρίξε μια ματιά στο βιβλίο μου «Εν Πλω». Μιλά για το πώς κρατάμε το τιμόνι όταν η θάλασσα αγριεύει.
Διάβασε επίσης
- Ο εσωτερικός επικριτής: πώς να μιλάς στον εαυτό σου πιο ευγενικά
- Πώς να βρω νόημα στη ζωή μου μέσα από τις αξίες μου
- Νιώθω χαμένος στη ζωή: 7 βήματα για να ξαναβρείς κατεύθυνση
Πηγές
- Tangney, J. P., Stuewig, J. & Mashek, D. J. (2007). Moral emotions and moral behavior. Annual Review of Psychology, 58 (Ενοχή, ντροπή και συμπεριφορά)
- June Price Tangney & Ronda L. Dearing, «Shame and Guilt» (Guilford Press, 2002) (Ντροπή και ενοχή)
- Viktor Frankl, «Man’s Search for Meaning» (1946) (Η αναζήτηση νοήματος)