Υπάρχει μια εικόνα που χρησιμοποιώ συχνά όταν προσπαθώ να εξηγήσω τι σημαίνει να είσαι «εν πλω» μέσα στη μέρα σου: ένα ποδήλατο. Δεν είναι ναυτική εικόνα, αλλά λέει το ίδιο πράγμα με άλλον τρόπο, και τελικά βρίσκει τον Αριστοτέλη στον δρόμο.
Τα δύο πόδια
Όποιος έχει κάνει ποδήλατο ξέρει ότι τα πόδια δεν δουλεύουν μαζί. Δουλεύουν εναλλάξ. Όσο το ένα πετάλι κατεβαίνει, το άλλο ανεβαίνει. Κανένα από τα δύο δεν είναι το «σωστό». Αν σταματήσει το ένα, σταματά και η κίνηση.
Έτσι βλέπω και τον χρόνο μέσα μας. Το ένα πόδι έλκει, τραβά μπροστά, προς το μέλλον: το όραμα, ο προορισμός, αυτό που θέλουμε να γίνουμε. Το άλλο παρέλκει, συμπαρασύρει το παρελθόν: τη μνήμη, τις συνήθειες, ό,τι κουβαλάμε. Και τα δύο χρειάζονται. Ένα ποδήλατο που το σπρώχνει μόνο το μέλλον δεν έχει σταθερότητα, και ένα που το τραβά μόνο το παρελθόν γυρίζει στον ίδιο κύκλο.
(Μια παρατήρηση για τη λέξη: το «παρέλκω» στα ελληνικά έχει και την έννοια του «παρατείνω, συμπαρασύρω», γι’ αυτό τη χρησιμοποιώ εδώ με παιγνιώδη διάθεση, όχι ως ετυμολογική απόδειξη.)
Το τιμόνι
Το τιμόνι δεν δίνει ενέργεια. Δίνει κατεύθυνση. Δεν σπρώχνει το ποδήλατο, το στρέφει. Και όποιος ισορροπεί σε ποδήλατο ξέρει ότι δεν το κρατά ευθεία με μία μεγάλη κίνηση, το διορθώνει συνεχώς με μικρές κινήσεις, εκατοντάδες φορές σε λίγα λεπτά.
Αυτό ταιριάζει με αυτό που ο Αριστοτέλης ονομάζει φρόνηση, την πρακτική σοφία (Ηθικά Νικομάχεια Στ΄). Δεν είναι θεωρία για το πώς πρέπει να ζούμε. Είναι η ικανότητα να βλέπεις, κάθε στιγμή, τι ζητά αυτή η περίσταση, και να στρίβεις λίγο, όχι πολύ. Η μεσότητα του Αριστοτέλη (Β΄ 6) είναι το ίδιο πράγμα: ούτε υπερβολική στροφή αριστερά, ούτε δεξιά.
Η ρόδα και η αλυσίδα
Η αλυσίδα μεταφέρει την προσπάθεια των ποδιών στη ρόδα. Και η ρόδα είναι αυτή που έρχεται σε επαφή με τον δρόμο. Αυτό που αφήνει πίσω της δεν είναι η πρόθεση, είναι το ίχνος: μια συνεχής γραμμή από «τώρα», το ένα μετά το άλλο.
Εδώ φτάνουμε στο κεντρικό: ο χαρακτήρας δεν είναι κάτι που αποφασίζουμε μία φορά. Είναι το ίχνος που αφήνουν όλα τα «τώρα» μας, επαναλαμβανόμενα. Ένα «τώρα» εις το διηνεκές.
Ο Αριστοτέλης και η λέξη που κρύβεται στη λέξη
Ο Αριστοτέλης το λέει με ακρίβεια στα Ηθικά Νικομάχεια (Β΄ 1, 1103a). Η ηθική αρετή, γράφει, προκύπτει «ἐξ ἔθους», από τη συνήθεια, και γι’ αυτό και η λέξη «ἠθική» (από το «ἦθος», τον χαρακτήρα) έχει πάρει το όνομά της από την «ἔθος» με μια μικρή μόνο αλλαγή. Δηλαδή, στα ελληνικά, ο χαρακτήρας και η συνήθεια είναι σχεδόν η ίδια λέξη.
Δίνει και ένα παράδειγμα που μας φέρνει πίσω στο ποδήλατο: γινόμαστε κιθαριστές παίζοντας κιθάρα, και δίκαιοι κάνοντας δίκαιες πράξεις. Κανείς δεν μαθαίνει να ισορροπεί διαβάζοντας για την ισορροπία. Μαθαίνει κάνοντας ποδήλατο, πέφτοντας και διορθώνοντας.
Ο Αριστοτέλης προσθέτει κάτι που κρατώ πάντα κοντά μου: «μία γὰρ χελιδὼν ἔαρ οὐ ποιεῖ» (Α΄ 7). Ένα χελιδόνι δεν φέρνει την άνοιξη. Ούτε μία μέρα κάνει έναν άνθρωπο ευτυχισμένο ή καλό. Χρειάζεται ολόκληρη η διαδρομή.
Τι σημαίνει αυτό για την καθημερινότητα
Αν ο χαρακτήρας είναι το ίχνος της ρόδας, τότε το «Πρωτόκολλο των 3 Δευτερολέπτων» δεν είναι ένα κόλπο για τις δύσκολες στιγμές. Είναι μια μικρή διόρθωση του τιμονιού. Όταν παίρνεις μία συνειδητή ανάσα, δεν αλλάζεις τη ζωή σου σε τρία δευτερόλεπτα. Αλλάζεις ελάχιστα την κατεύθυνση της ρόδας, και το ίχνος που θα αφήσει από εκεί και πέρα είναι λίγο διαφορετικό.
Επαναλαμβανόμενο, αυτό το «λίγο διαφορετικό» κάνει τη διαφορά ανάμεσα σε ένα ποδήλατο που πηγαίνει όπου το πάει ο δρόμος και σε ένα που πηγαίνει εκεί που το οδηγείς.
Τι δεν ισχυρίζομαι
Το ποδήλατο είναι εικόνα, όχι θεωρία. Δεν λέω ότι ο Αριστοτέλης είχε κάτι τέτοιο στον νου του, ούτε ότι η αναλογία αποδεικνύει κάτι. Αυτό που μου αρέσει σε αυτήν είναι ότι κάνει ορατό κάτι που αλλιώς μένει αφηρημένο, και ότι ο Αριστοτέλης, με άλλα λόγια, λέει το ίδιο.
Μια μικρή δοκιμή
Σήμερα, σε μία απλή πράξη, μια κλήση, ένα μήνυμα, ένα βήμα στον δρόμο, σταμάτα για τρία δευτερόλεπτα πριν ξεκινήσεις. Πάρε μία συνειδητή ανάσα και δες προς τα πού «στρίβεις». Αν θέλεις να δεις πώς το κάνω βήμα βήμα, μπορείς να κατεβάσεις δωρεάν το «Πρωτόκολλο των 3 Δευτερολέπτων» εδώ στο site.
Κατέβασε τον δωρεάν οδηγό → /δωρεάν-οδηγός/
Πηγές
· Αριστοτέλης, Ηθικά Νικομάχεια Α΄ 7 (1098a, «μία χελιδών ἔαρ οὐ ποιεῖ»)
· Αριστοτέλης, Ηθικά Νικομάχεια Β΄ 1 (1103a, ἔθος – ἦθος) και Β΄ 6 (μεσότης)
· Αριστοτέλης, Ηθικά Νικομάχεια Στ΄ (φρόνησις)