Ευδαιμονία και πλεύση: τι έχει να πει ο Αριστοτέλης για τον Αυτόματο Πιλότο
Όταν έγραφα το «Εν Πλω», δεν ξεκίνησα από τη φιλοσοφία. Ξεκίνησα από μια καθημερινή εμπειρία: εκείνη τη στιγμή, σε μια συνηθισμένη μέρα, που καταλαβαίνεις ότι κινείσαι χωρίς να είσαι πραγματικά εκεί. Στη συνέχεια, διαβάζοντας ξανά τους αρχαίους, έμεινα έκπληκτος πόσο συχνά είχαν ήδη βρει λέξεις για αυτό. Δεν λέω ότι το βιβλίο «βγαίνει» από αυτούς. Λέω ότι ορισμένες ιδέες τους συναντούν το δικό μου μοντέλο, και αξίζει να τις δούμε από κοντά.
1. Ο κυβερνήτης και το καράβι
Η εικόνα του πλοίου που χρειάζεται κυβερνήτη είναι από τις πιο παλιές της δυτικής σκέψης. Στην Πολιτεία (Ζ΄, 488a–489a) ο Πλάτων περιγράφει ένα πλοίο όπου οι ναύτες μαλώνουν για το ποιος θα πάρει το τιμόνι, χωρίς κανείς τους να έχει μάθει την τέχνη της πλεύσης. Ο πραγματικός κυβερνήτης, που παρατηρεί τον ουρανό, τις εποχές και τους ανέμους, θεωρείται από αυτούς άχρηστος. Από την ίδια ρίζα, το «κυβερνώ», βγαίνουν και οι λέξεις «κυβέρνηση» και «κυβερνητική».
Στο «Εν Πλω» ο Αυτόματος Πιλότος είναι ακριβώς αυτό: το σκάφος κινείται, αλλά κανείς δεν κρατά το τιμόνι. Η διαφορά είναι ότι εδώ δεν μιλάμε για μια πόλη, μιλάμε για τη δική σου μέρα.
2. Η ευδαιμονία είναι ενέργεια, όχι κατάσταση
Ο Αριστοτέλης στα Ηθικά Νικομάχεια (Α΄ 7) ορίζει την ευδαιμονία ως «ψυχῆς ἐνέργεια κατ’ ἀρετήν». Η λέξη-κλειδί είναι η ενέργεια, δηλαδή κάτι που κάνεις, όχι κάτι που έχεις. Δεν αρκεί να κατέχεις μια αρετή ή ένα καλό συναίσθημα. Η ευδαιμονία υπάρχει όταν δρα.
Αυτό είναι κοντά στο στοιχείο που στο βιβλίο ονομάζω «Μακαριότητα»: όχι μια παθητική γαλήνη, αλλά η στιγμή που η πράξη και η ουσία συναντιούνται. Εκεί ο Νίκος, η Ελένη και ο Μάρκος παύουν να περιμένουν και κινούνται.
3. Ο ηνίοχος και τα δύο άλογα
Στον Φαίδρο (246a–254e) ο Πλάτων παρομοιάζει την ψυχή με άρμα που το σέρνουν δύο άλογα, ένα ευγενές και ένα ανυπάκουο, με τον ηνίοχο να προσπαθεί να τα κατευθύνει. Η δύναμη της ψυχής δεν βρίσκεται σε ένα από τα δύο, αλλά στον τρόπο που κρατιούνται μαζί.
Στο βιβλίο αυτή η ένταση είναι το Πάνω και το Κάτω: το όραμα και η πράξη, το Πνεύμα και η Ύλη. Και ο Αριστοτέλης, στο Περί Ψυχής (Β΄ 1), αρνείται να χωρίσει την ψυχή από το σώμα. Την περιγράφει ως «είδος» του σώματος, όχι ως κάτι ξεχωριστό. Το ίδιο επιμένω κι εγώ στο Κεφάλαιο 8: δεν νικά ο ένας πόλος τον άλλον, συναντιούνται.
4. Η μεσότητα και η «ελαστικότητα»
Στα Ηθικά Νικομάχεια (Β΄ 6) ο Αριστοτέλης περιγράφει την αρετή ως μεσότητα ανάμεσα στην υπερβολή και την έλλειψη, όπως το θάρρος ανάμεσα στο θράσος και τη δειλία. Δεν είναι μια μέση αριθμητική τιμή, είναι το σωστό μέτρο κάθε φορά, ανάλογα με την περίσταση.
Αυτό θυμίζει αυτό που στο βιβλίο ονομάζω Μοναδιαία Ελαστικότητα: η πίεση δεν σπάει τίποτα, γιατί βρίσκει αντίστοιχη απάντηση. Λέω «θυμίζει» και όχι «είναι το ίδιο». Ο Αριστοτέλης μιλά για χαρακτήρα και αρετή, εγώ για τη σχέση ανάμεσα στο όραμα και την πράξη. Η αναλογία όμως είναι κοινή: το σωστό μέτρο, όχι η υπερβολή προς τη μία ή την άλλη πλευρά.
5. Το «τώρα» ως ολοκληρωμένη ενέργεια
Στα Ηθικά Νικομάχεια (Κ΄ 4) και στα Μετά τα Φυσικά (Θ΄ 6) ο Αριστοτέλης ξεχωρίζει την κίνηση, που χρειάζεται χρόνο για να ολοκληρωθεί, από την ενέργεια, που είναι πλήρης σε κάθε στιγμή της. Όταν βλέπεις, δεν χρειάζεται να περιμένεις το τέλος για να έχεις δει.
Αυτή η διάκριση είναι από τις πιο κοντινές στο «Πρωτόκολλο των 3 Δευτερολέπτων». Μια συνειδητή ανάσα δεν «οδηγεί» κάπου αργότερα. Είναι πλήρης τη στιγμή που γίνεται.
Τι δεν ισχυρίζομαι
Δεν ισχυρίζομαι ότι ο Αριστοτέλης ή ο Πλάτων θα συμφωνούσαν με το βιβλίο, ούτε ότι το «Εν Πλω» αποδεικνύεται από αυτούς. Οι ομοιότητες είναι αναλογίες, και ένα μέρος του μοντέλου μου, όπως ο «κβαντικός διακόπτης» της όσφρησης, είναι εικόνα και όχι επιστημονικός ισχυρισμός. Αξίζει επίσης να θυμόμαστε ότι η φράση «είμαστε αυτό που κάνουμε επανειλημμένα», που αποδίδεται συχνά στον Αριστοτέλη, είναι σύνοψη του Γουίλ Ντυράντ. Ο ίδιος ο Αριστοτέλης λέει ότι οι αρετές γίνονται με τη συνήθεια (Β΄ 1).
Μια μικρή δοκιμή
Την επόμενη φορά που θα βρεθείς στον Αυτόματο Πιλότο, δοκίμασε το εξής: πάρε μία συνειδητή ανάσα και πρόσεξε μία μυρωδιά γύρω σου. Δεν χρειάζεται τίποτα άλλο. Αν θες να δεις πώς το κάνω βήμα βήμα, μπορείς να κατεβάσεις δωρεάν το «Πρωτόκολλο των 3 Δευτερολέπτων» εδώ στο site.
Πηγές
· Πλάτων, Πολιτεία Ζ΄ 488a–489a (αλληγορία του πλοίου)
· Πλάτων, Φαίδρος 246a–254e (ο ηνίοχος και τα δύο άλογα)
· Αριστοτέλης, Ηθικά Νικομάχεια Α΄ 7, Β΄ 1, Β΄ 6, Κ΄ 4
· Αριστοτέλης, Περί Ψυχής Β΄ 1
· Αριστοτέλης, Μετά τα Φυσικά Θ΄ 6
· Will Durant, The Story of Philosophy (1926)